Magazyn Stomatologiczny

        Od ponad 30 lat zajmuję się zawodowo badaniami radiograficznymi w przemyśle. Jestem autorem wielu publikacji z tej dziedziny, m.in. książki „Radiografia przemysłowa” (WNT, Warszawa 1993), jak również członkiem Komitetu Technicznego Nr 7 przy Polskim Komitecie Normalizacyjnym (Badania nieniszczące). Jako pierwszy w kraju wdrożyłem do praktyki przemysłowej źródło Se-75. Obecnie już kilkadziesiąt aparatów gammagraficznych z tym źródłem jest z powodzeniem użytkowanych w Polsce.

       Od niedawna gromadzę również uszkodzone lampy rentgenowskie z aparatów przemysłowych, medycznych, dyfraktometrów i urządzeń do analizy fluorescencyjnej. Dzięki życzliwości wielu ludzi z kraju i zagranicy mam już kolekcję ponad 700 lamp rentgenowskich oraz kenotronów (lamp prostowniczych, tzw. wentyli) współpracujących z lampami rtg. Część producentów (1) lamp, które są w moim posiadaniu, już nie funkcjonuje na rynku, inni ulegli przekształceniom. Większość mojej kolekcji stanowią lampy powojenne, głównie szklane. Nowsze i współczesne to najczęściej lampy metalowo-ceramiczne. Wiele z tych lamp powtarza się, oczywiście, w zbiorach, wiele jest również niewiadomego pochodzenia. Kolekcję lamp rtg. uzupełniają także inne urządzenia do radiografii, np. źródła elektronów z LaB6, źródło elektronów z akceleratora liniowego, soczewki rentgenowskie, kamery rentgenowskie (orthicon, plumbicon, vidicon), rentgenowskie wzmacniacze obrazu oraz dotycząca radiografii literatura. Wśród lamp medycznych, oprócz typowych diagnostycznych, znajdują się lampy terapeutyczne, stomatologiczne, lampy do mammografii, a także od tomografów komputerowych.

       Za najciekawsze w zbiorze uważam lampy: LCM-B (Machlett Laboratories, Inc.), SRT 2 Coolidge Tube (General Electric) oraz wiele nieprodukowanych już lamp do fluorescencji rentgenowskiej (XRF) (TruFocus). Do rzadkości należą również lampy przemysłowe z wydłużoną anodą, np. AEG 150/3, AEG150/2 (AEG). Najmniejszymi gabarytowo w kolekcji są lampa Cool-X (Amptek) oraz lampa firmy ThermoFischer Scientific, największe zaś – lampa szklana na 400 kV (Comet) oraz metalowo-ceramiczna na 450 kV (Thales).

       Zdarza się, że ofiarodawcy przekazują całe aparaty bądź głowice rentgenowskie. Jeśli są one stare, cenne, to również pozostają w kolekcji. Przykładem może być np. kompletny wojskowy aparat rentgenowski używany niegdyś przez US Army na polu walki, a przeznaczony głównie do lokalizowania odłamków w ciele rannego żołnierza.

       Uzupełnieniem kolekcji są fotografie artystyczne kwiatów, muszli i ryb wykonane przez Alberta C. Koetsiera z użyciem promieniowania rentgenowskiego.

       Jeśli chodzi o producentów lamp rtg., których na świecie nie ma aż tak wielu, to nie należy ich w żadnym przypadku kojarzyć z producentami sprzętu rentgenowskiego, których jest znacznie więcej. Polska nigdy nie była producentem lamp rentgenowskich, produkuje natomiast medyczne aparaty rentgenowskie w Fabryce Aparatury Rentgenowskiej i Urządzeń Medycznych „Farum S.A.” w Warszawie. Niemniej jednak zdarzało się, że w dawnych zakładach Lamina w Piasecznie wykonywano na potrzeby nauki pojedyncze egzemplarze lamp rtg. (głównie do celów fluorescencji rentgenowskiej). Również w Instytucie Problemów Jądrowych wytwarza się obecnie tzw. igłę fotonową do brachyterapii, która jest niczym innym jak miniaturową lampą rentgenowską z wydłużoną anodą. Na uwagę zasługuje również fakt, że polska firma Prevac Sp. z o.o. (z Rogowa k. Wodzisławia), specjalizująca się w produkcji unikatowej aparatury dla techniki próżniowej, należy do nielicznych na świecie producentów rozbieralnych lamp rentgenowskich stosowanych w badaniach XPS (2).

       Kolekcja lamp rtg. znajduje się obecnie w moim garażu w Czarnowąsach. W przyszłości jest planowane powołanie przy Politechnice Opolskiej „Muzeum lamp rentgenowskich”, w którym znajdą one swoje właściwe miejsce. Kolekcja ta to nie tylko sama pasja zbierania, ale przede wszystkim cenny materiał dydaktyczny, głównie dla uczniów szkół średnich czy studentów, dla których wspomniany na wstępie garaż jest zawsze otwarty (zdarza się nawet, że studenci Uniwersytetu Opolskiego odbywają tutaj zajęcia z fizyki). A można w nim obejrzeć nie tylko różnorodne lampy rentgenowskie, prześledzić rozwój ich konstrukcji i postęp w miniaturyzacji, ale zobaczyć także różne cenne materiały, jak chociażby pierwszy metal w układzie Mendelejewa (pomijając lit), czyli beryl, czy też ostatni, który dała nam Natura – uran. Niektóre lampy rentgenowskie zawierają z kolei takie „egzotyczne” pierwiastki, jak astat, pallad, rod czy ren. W ubiegłym roku garaż w Czarnowąsach odwiedzili również fizycy z całej Polski (ponad 50 osób), uczestnicy VIII Ogólnopolskiego Spotkania Demonstratorów Fizyki organizowanego tym razem przez Uniwersytet Opolski.

       Ogromną radość w tworzeniu tej kolekcji sprawiają mi przesyłane bardzo często entuzjastyczne opinie, wyrazy zachwytu, gratulacje czy życzenia sukcesów w pozyskiwaniu lamp i tworzeniu dla nich muzeum. Przykładem może być e-mailowa wypowiedź dr Maggi Loubser z Uniwersytetu w Pretorii w Południowej Afryce, która pisze, że nie może doczekać się spotkania ze swoimi studentami, którym zamierza pokazać zdjęcia z kolekcji lamp rentgenowskich, czy e-mail od polskiego naukowca prof. Józefa Maja (ze słynnego amerykańskiego Argonne National Laboratory), który pisze m.in.: Przyznam, że nie widziałem jeszcze tak wspaniałej kolekcji, pomimo że mam z X-ray do czynienia na co dzień…. Foto pańskiej kolekcji umieszczę na tablicy z posterami w naszym X-ray Science Division, jeśli Pan pozwoli. Z kolei Amerykańskie Stowarzyszenie Kolekcjonerów Lamp Elektronicznych (Tube Collectors Association) zakończyło swój e-mail takimi oto słowami: Profesor Roentgen, gdziekolwiek on jest, byłby zadowolony. Prof. Fernande D. Rochon z Uniwersytetu Quebec w Montrealu, który, jak pisze, nie posiada żadnych starych lamp rtg., przysłał w zamian za nie zeskanowaną kopię listu Roentgena z 1896 r., którą otrzymał w 1995 roku na spotkaniu w Montrealu z okazji 100 rocznicy odkrycia promieni rentgenowskich.

       Jeżeli ktoś z Państwa posiada uszkodzone lampy rtg., które chciałby przekazać na cele muzealne, proszę o kontakt.

dr inż. Grzegorz Jezierski
Wydział Edukacji Technicznej
i Informatycznej
Katedra Zastosowań Chemii i Mechaniki
Politechnika Opolska
ul. Luboszycka 5
45-036 Opole
tel. +48 077 453 8447 w.153
tel. kom. 0661 891 021