Stomatologiczne programy edukacyjne w środowisku nauczania i wychowania
Katarzyna Miądowicz W opublikowanym raporcie Oral Health in America: A Report of the Surgeon General znajduje się stwierdzenie, że próchnica zębów jest najbardziej rozpowszechnioną chorobą zakaźną, która występuje u 97%, populacji ludzkiej w każdym przedziale wiekowym (1). Chorobę próchnicową, pomimo wiedzy o jej przyczynach i metodach leczenia, należy więc uważać za problem dotyczący ogółu społeczeństwa. Profilaktyka choroby według Andersona i wsp. (2) opiera się głównie na wykształceniu prawidłowych nawyków higienicznych, sterowaniu dietą oraz uzupełnieniu niedoboru fluorków, ze szczególnym naciskiem na stosowanie metod egzogennych. Pozytywne wzory zachowań powinny być kształtowane już w środowisku rodzinnym, poczynając od pierwszych lat dziecka, a nawet wcześniej, drogą tzw. preprofilaktyki (2). Bartkowiak (3) natomiast uważa, że aby oddziaływać na ludzkie zdrowie, należy oddziaływać na świadomość człowieka nie tylko w celu zmiany stylu życia i kształtowania zachowań prozdrowotnych, ale także tworzenia warunków sprzyjających poprawie i ochronie zdrowia. Tym właśnie zajmuje się promocja zdrowia, której niezbędnym elementem jest edukacja zdrowotna, rozumiana jako proces, w którym ludzie uczą się, jak dbać o zdrowie własne i innych. Pełna edukacja to nie tylko przekazywanie wiedzy, ale również umiejętność jej wykorzystania w sposób dla siebie skuteczny. Osoba poddana takiej edukacji myśli i zastanawia się, dokonuje wyboru, podejmuje decyzje, działa na rzecz swojego zdrowia, zdobywa nowe umiejętności, tworząc nowy styl życia (3). Herszen-Niejodek (4) w pracy „Psychologia zdrowia” podkreśla, jak ważne jest kształtowanie pozytywnych wzorów stałej troski o stan jamy ustnej. Rodzice jako pierwsi edukatorzy powinni dbać o systematyczne oczyszczanie zębów dzieci z użyciem past fluorkowych i przestrzeganie odpowiedniej diety. Są oni w dużej mierze odpowiedzialni także za częstość kontrolnych wizyt stomatologicznych. Rodzice powinni uświadamiać dzieciom, że zdrowe zęby będą warunkować ich dobre samopoczucie, podkreślać urodę i świadczyć o wysokiej kulturze osobistej, zdrowotnej (4). Najważniejszym autorytetem medycznym dla rodziców nowo narodzonego dziecka jest lekarz pediatra, który przekazuje (w szczególności matce) informacje dotyczące higieny jamy ustnej dziecka, odpowiedniej diety, a także ostrzega przed szkodliwymi dla uzębienia nawykami (np. ssanie palca). Dużą rolę odgrywa także lekarz ginekolog opiekujący się kobietą przez cały okres ciąży i połogu, uczulając ją na przeprowadzanie sanacji jamy ustnej nie tylko z uwagi na własne zdrowie, ale przede wszystkim na zdrowie potomka. Wraz ze wzrostem i rozwojem dziecka nabiera znaczenia edukacja prozdrowotna w środowisku przedszkolnym i szkolnym. Środowisko przedszkolne, obok środków masowego przekazu, ma znaczne możliwości przekazywania wiedzy na temat kształtowania nawyków oraz kontroli, a więc i oceny własnego zdrowia, a następnie promocji zdrowego stylu życia. Przeznaczenie w ramach zajęć lekcyjnych czasu na przedstawienie programów edukacyjnych pozwala na podwyższenie poziomu wiedzy nie tylko uczniów, ale i nauczycieli. W ciągu wielu lat opracowano liczne programy i wiele ustnych zaleceń poświęconych profilaktyce w środowisku nauczania i wychowania. Ministerstwo Edukacji Narodowej we współpracy z Komisją Zdrowia Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, Zakładem Medycyny Szkolnej Instytutu Matki i Dziecka oraz Społecznym Centrum Stomatologii w Warszawie przygotowało w 1991 roku program „Profilaktyka próchnicy zębów u dzieci w przedszkolu” (ryc. 1). Autorkami programu były doc. Barbara Woynarowska, lek. Danuta Żernicka, dr Maria Pułtorak, lek. Wiesława Sendrowicz oraz mgr Wanda Domachowska. Konsultacje w zakresie stomatologii zachowawczej prowadził prof. Zbigniew Jańczuk.
Ryc. 1. Materiały do programu p „Profilaktyka próchnicy zębów u dzieci w przedszkolu” – materiały informacyjno-metodyczne dla personelu przedszkoli. Inicjatywę rozpoczęcia programu podejmowali dyrektorzy przedszkoli, którzy we współpracy z pielęgniarkami, poradniami stomatologicznymi oraz rodzicami kształtowali wśród najmłodszych prawidłowe nawyki higieniczne w odniesieniu do jamy ustnej. Program składał się z czterech etapów. Pierwszy polegał na przygotowaniu materiałów pomocniczych do edukacji zdrowotnej personelu przedszkola i rodziców i zawierał m.in.: 3-5 zestawów do oczyszczania zębów (plastikowy kubek, szczotka i pasta do zębów), pomoce dydaktyczne w postaci przeźroczy „Jak dbać o zęby i dziąsła”, filmy: „Zęby”; „Higiena jamy ustnej”; „Nasz znak – wiewiórka”; „Zdrowie zależy od nas” oraz całoroczny program pracy wychowawczej z personelem przedszkola, rodzicami i dziećmi. Drugi etap programu dotyczył pracy z personelem przedszkola, który został przeszkolony w zakresie podstawowych zasad profilaktyki próchnicy zębów, w tym również technik prawidłowego szczotkowania. Podczas trzeciego etapu rodzice na spotkaniu wstępnym zapoznawali się z zasadami profilaktyki próchnicy oraz formami pracy przedszkola w tej dziedzinie. Na spotkaniu tym dowiadywali się o przyczynach powstawania próchnicy zębów, metodach jej leczenia, jak również poznawali z prawidłowe techniki szczotkowania zębów. Opiekunowie zobowiązywali się również do wyposażenia dziecka w prawidłowy zestaw do higieny jamy ustnej i dostarczania do przedszkola pasty do zębów i nowej szczoteczki co 3 miesiące. Program zachęcał także rodziców do ograniczania spożywania słodyczy przez dzieci, jak również do regularnych wizyt u stomatologa. Ostatni etap programu obejmujący pracę z dziećmi został podzielony na dwie części: okres wstępny oraz pracę całoroczną. Okres wstępny trwał ok. 2-3 tygodni, podczas których dzieci zdobywały umiejętność płukania jamy ustnej (szczególnie dzieci 3-letnie), szczotkowania wszystkich powierzchni zębowych oraz używania pasty do zębów. Praca całoroczna z dziećmi obejmowała zaś: oczyszczanie zębów przez wszystkie dzieci bezpośrednio po posiłku, nauczenie ich odczuwania subiektywnej różnicy w samopoczuciu przed szczotkowaniem i po szczotkowaniu zębów, ograniczenie słodyczy w jadłospisach, utrzymywanie stałych kontaktów z rodzicami, współpracę z higienistką stomatologiczną oraz codzienne, nadzorowane podawanie dzieciom tabletek fluorkowych. W 1999 roku, zgodnie z projektem opracowanym przez prof. Zbigniewa Jańczuka, powstały zalecenia dotyczące wychowania zdrowotnego w przedszkolu i szkole – obejmujące zbadanie uzębienia dzieci i poinformowanie rodziców o ewentualnej konieczności leczenia (skierowanie dzieci w razie potrzeby do poradni ortodontycznej), ale także zorganizowanie codziennego, nadzorowanego szczotkowania zębów. Rozpoczynając ten rozdział edukacji, autor zaznaczył, że dobrze jest pokazać dzieciom na modelu budowę jamy ustnej, zębów oraz wytłumaczyć, że po przeprowadzonym szczotkowaniu nie powinno się jeść, szczególnie słodkich produktów. Najlepiej jeśli naukę szczotkowania, oddzielnie dla poszczególnych grup wiekowych, przeprowadza higienistka w obecności nauczycieli (wychowawczyni). Dzięki temu dzieci powoli i spokojnie oswoją się z przyborami do higieny jamy ustnej oraz nauczą się prawidłowego manewrowania szczoteczką. U dzieci 5- i 6-letnich zalecane także były zabiegi profilaktyki kontaktowej, polegające na płukaniu lub szczotkowaniu zębów preparatem fluoru o stężeniu od 0,02 do 0,05%, a u 6- i 7-latków przeprowadzanie lakowania bruzd pierwszych zębów trzonowych stałych. Z inicjatywy higienistki lub lekarza szkolnego powinny odbywać się nie tylko wystawy i konkursy o tematyce stomatologicznej, np. na najlepszy rysunek, opowiadanie, fraszkę, ale także inscenizacje teatralne bądź rozpowszechnianie ulotek i broszurek (5). Pierwowzorem realizowanych w ostatnich latach programów edukacyjnych według Krajewskiego były kluby „Wiewiórka” działające przy szkolnych kołach PCK już od 1965 roku (6). Początkowo obejmowały one swym zasięgiem dzieci z klas I-IV szkół podstawowych. Z czasem (w roku 1970) rozszerzyły swoją działalność na dzieci z najstarszych grup przedszkolnych. W swym działaniu kluby opierały się na założeniu, iż znacznie łatwiej jest nauczyć czegoś od podstaw, niż korygować już istniejące błędy i przyzwyczajenia. To właśnie przedszkole jest miejscem, gdzie po raz pierwszy rozpoczyna się ukierunkowana i świadoma praca wychowawcza, w tym także oświatowo¬ zdrowotna. Wiek przedszkolny to wiek dużej łatwości przekazywania i przyswajania informacji, która odbywa się drogą naśladownictwa w trakcie zabawy i nauki. Z proponowanych przed laty na szczególną uwagę zasługuje program edukacyjny z 1995 roku pn. „Zdrowie Jamy Ustnej”, opracowany przez Instytut Matki i Dziecka wraz z Zakładem Pediatrii Społecznej i Medycyny Szkolnej (ryc. 2). Jego autorkami były prof. Barbara Woynarowska i dr Anna Oblacińska. Był on adresowany nie tylko do lekarzy pediatrów, ginekologów, pielęgniarek czy położnych, ale także do nauczycieli, którzy przez zastosowanie metod aktywizujących (np. scenariuszy zajęć) prowadzili edukację w 3 grupach: kobiet ciężarnych, rodziców dzieci do 6. roku życia oraz młodzieży w okresie dorastania.
Ryc. 2. Materiały do programu „Zdrowie Jamy Ustnej” – zestaw edukacyjny. Z myślą o realizacji programu opracowano 3 scenariusze zajęć, które można było wykorzystywać pojedynczo lub w cyklu oraz modyfikować je w zależności od potrzeb. Scenariusz „Jak dbać o zdrowie jamy ustnej” miał za zadanie sprawdzenie, jak sami uczestnicy dbają o zdrowie jamy ustnej oraz korygowanie ich wiedzy na temat choroby próchnicowej zębów, chorób przyzębia i ich profilaktyki. Dla ułatwienia uczestnicy dysponowali arkuszami „Sprawdź, jak dbasz o zdrowie swoich zębów” oraz zestawem do higieny jamy ustnej. Celem kolejnego scenariusza pt. „Czyścimy zęby skutecznie” było nauczenie skutecznego szczotkowania zębów. Pomocne były zarówno modele gipsowe szczęk, szczoteczki i pasty do zębów, jak i nici dentystyczne oraz wykałaczki. Natomiast scenariusz pt. „Zdrowie zębów mojego dziecka” (przeznaczony dla kobiet ciężarnych oraz rodziców dzieci do 6 rż.) miał za zadanie uświadamiać uczestnikom, jakie czynniki wpływają na zdrowie jamy ustnej u dzieci oraz nauczyć ich zasad pielęgnacji jamy ustnej niemowląt i małych dzieci. Program ten zawierał ponadto materiały dla lekarzy pediatrów i ginekologów oraz pielęgniarek i położnych pn. „Zdrowie jamy ustnej u dzieci, młodzieży i kobiet ciężarnych”, które w szczegółowy sposób omawiały zagadnienia związane z anatomią i fizjologią narządu żucia, próchnicą zębów, chorobami przyzębia oraz poruszały tematykę szeroko rozumianej profilaktyki jamy ustnej (ryc. 3).
Ryc. 3. Materiały do programu „Zdrowie jamy ustnej u dzieci, młodzieży i kobiet ciężarnych” – przeznaczone dla lekarzy pediatrów i ginekologów. Według Dybiżbańskiej kolejne szkolne programy stomatologicznej edukacji prozdrowotnej pojawiały się wraz z wejściem na polski rynek międzynarodowych firm oferujących różne środki do pielęgnacji jamy ustnej. W przygotowanie i wprowadzenie programów zazwyczaj zaangażowani byli przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego, Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz Wojewódzkich Stacji Sanitarno-Epidemiologicznych. Spośród szkolnych programów stomatologicznej edukacji prozdrowotnej należy przede wszystkim wymienić: „Start! Cel! Śnieżnobiały Uśmiech” (z roku szkolnego 1993/94 – przeznaczony dla dzieci z pierwszych klas szkoły podstawowej), „Radosny Uśmiech, Radosna Przyszłość” (z roku 1997/98 – dla dzieci z drugich klas szkoły podstawowej ), jak również „Twój Piękny Uśmiech” z roku 1997/98 – dla młodzieży gimnazjalnej oraz pierwszych i drugich klas szkoły średniej (7). Pierwszym z wprowadzonych programów był „Start! Cel! Śnieżnobiały Uśmiech” przygotowany przez Instytut Badawczy Blend-a-med wraz z Ministerstwem Edukacji Narodowej oraz Polskim Towarzystwem Stomatologicznym w konsultacji z prof. Marią Wierzbicką (ryc. 4). Jego głównym celem była pomoc dzieciom uczęszczającym do pierwszych klas szkoły podstawowej w ukształtowaniu i utrwaleniu korzystnych nawyków higienicznych. Aby to osiągnąć, zaopatrzono nauczycieli w materiały pomocnicze: przewodnik dla nauczycieli, „Przygody Gwiazdeczek w Kosmosie” – ośmiominutowy rysunkowy film wideo przedstawiający zasady postępowania zapewniające zachowanie zdrowych zębów, „Naśladuj Gwiazdeczki” – plakat ilustrujący prawidłową metodę szczotkowania zębów, „Kosmos” – plakat przedstawiający trzy Stacje Wiedzy Kosmicznej i Planetę Śnieżnobiałego Uśmiechu.
Ryc. 4. Materiały do programu „Start! Cel! Śnieżnobiały Uśmiech” – przewodnik dla nauczycieli. Motywem przewodnim programu była podróż uczniów na planetę Śnieżnobiałego Uśmiechu. Nauczyciele (jako „dowódcy”) mieli za zadanie doprowadzić uczniów („badaczy Kosmosu”) do siedziby Gwiazdeczek – dzielnych rycerzy, którzy są rzecznikami zdrowych zębów. Po drodze na planetę zatrzymywali się kolejno na trzech Stacjach Wiedzy Kosmicznej (Stacji Szczoteczkowej, Stacji Podjadków i Stacji Dentystycznej), gdzie mieli do wykonania określone zadania. Samo dotarcie na planetę oznaczało, iż uczniowie opanowali podstawowe pojęcia dotyczące higieny jamy ustnej oraz nauczyli się zasad postępowania umożliwiających zachowanie zdrowych zębów. Program był podzielony na trzy części: „Odliczanie startowe”, w której nauczyciele omawiali budowę zębów oraz rolę zdrowego uśmiechu, prezentowali taśmę wideo „Przygody Gwiazdeczek w Kosmosie”– przedstawiającą podstawowe zasady higieny w postaci bajki, której bohaterami byli 7-letni Kevin oraz Gwiazdeczki – rycerze broniący zdrowych zębów. Kolejną częścią było „Odpalanie rakiety” – nauczyciele prezentowali uczniom dwa plakaty: „Kosmos” – przedstawiający trzy Stacje Wiedzy Kosmicznej i Planetę Śnieżnobiałego Uśmiechu oraz „Naśladuj Gwiazdeczki” – plakat ilustrujący metodę prawidłowego szczotkowania zębów, a także planowali wraz z uczniami samą podróż. Ostatnim etapem było przybycie na trzy Stacje Wiedzy Kosmicznej i Planetę Śnieżnobiałego Uśmiechu. To właśnie ostatni etap programu był najbardziej rozbudowany i tym samym dawał dzieciom możliwość nie tylko nauki szczotkowania, zdobycia wiedzy o roli fluorków w profilaktyce próchnicy czy też o właściwym odżywaniu, ale również pozwalał na zapoznanie się z funkcjonowaniem gabinetu stomatologicznego. Podczas pobytu na Stacji Szczoteczkowej dzieci uczyły się oczyszczania zębów oraz wykonywały eksperyment z jajkiem – wyjaśniając zasady działania fluoru w organizmie. Na Stacji Podjadków uczniowie omawiali znaczenie rodzaju spożywanych produktów dla zachowania zdrowych zębów, uczyli się planować własny jadłospis, rozróżniać produkty niebezpieczne dla zdrowia zębów, a także za pomocą zadania matematycznego wyjaśniali skutek ataku kwasów na zęby w następstwie podjadania. Ostatnia stacja – Dentystyczna – zapoznawała dzieci z funkcjonowaniem gabinetu stomatologicznego oraz rolą lekarza i higienistki stomatologicznej w zachowaniu zdrowego uśmiechu. Po zakończonej podróży nauczyciele wraz z dziećmi mogli utrwalić zdobytą wiedzę przez ponowne obejrzenie kasety wideo i odśpiewanie piosenki o przygodach Gwiazdeczek z Kosmosu, wymyślenie nowych kosmicznych przygód związanych z własnym zdrowiem czy też samodzielne wykonanie plakatów odnoszących się do zdrowia zębów. Program „Start! Cel! Śnieżnobiały Uśmiech” realizowany przy udziale Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego cieszył się tak dużym zainteresowaniem, że firma Blend-a-med przygotowała jego drugą edycję, pod tym samym tytułem (ryc. 5). Tym razem motywem przewodnim była Wyprawa Zuzi po Śnieżnobiały Uśmiech. Podobnie jak w pierwszej edycji program został zaopatrzony w materiały pomocnicze, wśród których znalazły się: przewodnik dla nauczycieli, „Wyprawa Zuzi po Śnieżnobiały Uśmiech” – rysunkowy film wideo, „Naśladuj Zuzię i Jej Przyjaciół” – plakat ilustrujący prawidłową metodę szczotkowania zębów, plakat „Jak Dbać o Zęby” – przedstawiający podstawowe zasady higieny jamy ustnej oraz „Dzienniczki szczotkowania zębów” dla dzieci.
Ryc. 5. Materiały do programu „Start! Cel! Śnieżnobiały Uśmiech” – przewodnik dla nauczycieli. Kolejna edycja programu nie odbiegała znacznie od poprzedniej. Program proponował nie tylko konkretne tematy i plany zajęć dotyczące pielęgnacji jamy ustnej, poparte pomocami dydaktycznymi, ale również (co było nowością) wykorzystanie na poszczególnych lekcjach zajęć tematycznych, które nawiązywały do konkretnych przedmiotów nauczanych w szkole. I tak, w programie zawarto: edukację matematyczną (wykresy) – podczas której uczniowie uczyli się, jak za pomocą wykresów zaznaczać liczbę zębów, oraz edukację plastyczno¬ techniczną (model uzębienia) – za pomocą wyklejanych przez siebie modeli uzębienia i szczoteczki dzieci uczyły się prawidłowej techniki szczotkowania. W ramach edukacji polonistyczno-artystycznej („Jakim jestem zębem?”) – uczniowie, odgrywając rolę zębów, zapoznawali się z ich liczbą i funkcjonowaniem w jamie ustnej. Podczas ćwiczenia percepcji (wzrokowej, słuchowej, koordynacji wzrokowo-ruchowo-słuchowej) dzieci uczyły się rozróżniać poszczególne produkty spożywcze oraz przyporządkowywać je do grupy zdrowej żywności. Lekcja edukacji polonistycznej była podzielona na trzy części: „Sposoby Zuzi na zachowanie zdrowych zębów”, „Ukryte słówka Zuzi” oraz „Jak zgubiłeś swój ząb?”. Dawały one dzieciom możliwość poznania 4 podstawowych zasad higieny jamy ustnej. Ostatnia lekcja – edukacji środowiskowej („Zęby zwierząt”) uczyła odróżniania zębów ludzkich od zwierzęcych.
Ryc. 6. Materiały do programu „Start! Cel! Śnieżnobiały Uśmiech” – Dyplom Śnieżnobiałego Uśmiechu. Kolejnym z programów realizowanych przy współpracy z producentem materiałów stomatologicznych, firmą Colgate-Palmolive, był program „Radosny Uśmiech, Radosna Przyszłość”. Był przeznaczony dla dzieci drugich i trzecich klas szkoły podstawowej. Jego celem było dostarczenie nauczycielom, uczniom oraz ich rodzicom narzędzi potrzebnych do prawidłowej higieny jamy ustnej, która powinna stać się integralną częścią ich życia. Program, koncentrując się na profilaktyce, uczył dzieci szacunku do samych siebie oraz prawidłowych sposobów pielęgnowania jamy ustnej. Materiałami pomocniczymi były tutaj przewodnik dla nauczycieli „Radosny Uśmiech, Radosna Przyszłość”, film „Doktor Ząbek i legenda Zębolandii” – opowiadający przygody Doktora Ząbka i walecznych rycerzy podczas wyprawy po zdrowe zęby i dziąsła, plakat ścienny „Na odsiecz Zębolandii”, plakat ścienny „Szczotkowanie zębów w 5 krokach” – ułatwiający poznanie technik szczotkowania zębów oraz dzienniczek zawierający 28-dniowy grafik szczotkowana zębów „Moje przygody z Zębolandii”. Firma organizowała, sprowadzała i corocznie rozsyłała przeznaczone dla uczniów uczestników programu próbki past do zębów i szczoteczki. Kolejna edycja programu firmy Colgate-Palmolive była ściśle powiązana z programem nauczania i zawierała bloki: humanistyczny, przyrodniczy i matematyczny. Podczas bloku humanistycznego dzieci nie tylko uczyły się tworzyć słowniczek wyrazów ściśle powiązanych z właściwą higieną jamy ustnej (na podstawie filmu „Wyprawa do Zębolandii”), ale również brały udział w Turnieju Zębowych Drużyn, walcząc o tytuł rycerski przez wykorzystanie swoich wiadomości na temat higieny. Przygotowywały Pułapkę Doktora Ząbka na osad nazębny, tworząc zestaw pytań i odpowiedzi dotyczących właściwej pielęgnacji zębów, a także zapoznawały się z funkcjonowaniem zębów w jamie ustnej, używając trójwymiarowego modelu. Blok przyrodniczy („Powstrzymać atak osadu nazębnego”) dzięki przeprowadzaniu samodzielnych eksperymentów dawał dzieciom możliwość zrozumienia mechanizmu działania past z fluorem oraz wpływu fluoru na zdrowe zęby, a blok matematyczny („Grafik mycia zębów Pani doktor Ząbkowskiej”) pomagał dzieciom oraz ich rodzicom w wyrobieniu nawyku dwukrotnego w ciągu dnia mycia zębów. Ostatnim z programów wprowadzonym w latach 90. XX wieku był „Twój Piękny Uśmiech”, firmy Wrigley, który jako cykl zajęć edukacyjnych był prowadzony wśród młodzieży gimnazjalnej oraz uczniów pierwszych i drugich klas szkoły średniej (ryc. 7).
Ryc. 7. Materiały do programu „Twój Piękny Uśmiech” – przewodnik dla nauczycieli. Według Więckowskiej głównym celem programu było przekonanie młodzieży, iż ma ona wpływ na zdrowie swoich zębów oraz zachęcanie jej do działań w tym kierunku. Program obejmował dwie części – edukacyjną (od dwóch do czterech godzin lekcyjnych) oraz część teoretyczną – poświęconą zasadom właściwego dbania o higienę ustną, stosowaniu sprzyjającej zdrowiu diety, a podczas pokazów i ćwiczeń praktycznych młodzież mogła się nauczyć prawidłowego szczotkowania zębów i posługiwania się nicią dentystyczną. Twórcy programu opracowali ponadto odpowiednie materiały edukacyjne zarówno dla prowadzących, jak i uczestników. Pakiet dla nauczycieli składał się z poradnika ułatwiającego realizowanie zajęć, 4 plansz wizualizujących przekazywane treści oraz kasety wideo z filmem „Uśmiechnij się”. W pakietach rozsyłanych do szkół znalazły się m.in. broszurki „Moje zdrowe i piękne zęby. Co warto o nich wiedzieć?”. W broszurce tej znalazło się pięć najważniejszych zasad dotyczących właściwej higieny jamy ustnej: mycie zębów po każdym posiłku, koniecznie rano i wieczorem (ryc. 8), używanie past z fluorem, racjonalne odżywianie, żucie gumy bez cukru oraz wizyty kontrolne u stomatologa przynajmniej 2 razy w roku (8).
Ryc. 8. Materiały do programu „Twój Piękny Uśmiech” – broszurka „Moje zdrowie i piękne zęby. Co warto o nich wiedzieć? ( 5 zasad właściwej higieny)”. Wśród propozycji edukacyjnych dla najmłodszych na uwagę zasługuje także Program Higieny Jamy Ustnej Wrigley, który jest częścią Wrigley Oral Healthcare Programs (WOHP) wprowadzonych w kilkudziesięciu krajach świata. W Polsce program ten jest realizowany od 2006 roku pod patronatem Polskiego Towarzystwa Stomatologicznego i nosi nazwę „Orbitek – przyjaciel zdrowych zębów”. Głównym zadaniem jest zwiększenie świadomości najmłodszych Polaków na temat konieczności dbania o zdrowie swoich zębów. Program jest skierowany do uczniów klas I-III szkół podstawowych i obejmuje nie tylko scenariusze lekcji, ale również darmowe przeglądy stomatologiczne przeprowadzane w ruchomym gabinecie w postaci autobusu Dentibus. W skład pakietu edukacyjnego (obejmującego dwie godziny lekcyjne) wchodzą materiały informacyjne dla nauczycieli pt. „Żucie bezcukrowej gumy a zapobieganie próchnicy”, ankiety zwrotne dla nauczycieli i uczniów na temat programu, film animowany „W poszukiwaniu zaginionego uśmiechu”, a także scenariusze lekcji na temat higieny jamy ustnej dla klasy I oraz klas II-III wraz z materiałami pomocniczymi, z których korzystają nauczyciele podczas zajęć (np. historyjki obrazkowe, rysunki różnych produktów spożywczych, plansze rysunkowe). Zestaw zawiera ponadto naklejki samoprzylepne, które rozdaje się wszystkim uczestnikom, plakat z 4 zasadami dbania o zdrowe zęby (ryc. 9) oraz tablice informujące, jak prawidłowo dbać o zęby.
Ryc. 9. Materiały do programu „Orbitek – przyjaciel zdrowych zębów” – plakat z 4 zasadami dbania o zdrowe zęby. Scenariusze lekcji zarówno dla klasy I, jak i klas II-III noszą nazwę „Wyprawa z Orbitkiem po zdrowy uśmiech”. Podczas lekcji jest prezentowany wiersz pt. „Kim jest Orbitek?” oraz film pt. „Baśń o chłopcu, który zgubił swój uśmiech”. Następnie dzieci wykonują wraz z nauczycielem szereg zadań, pozwalających na zdobycie wiedzy na temat dbania o zdrowie jamy ustnej. Wśród nich m.in.: wybieranie na podstawie historyjek obrazkowych właściwych produktów do higieny jamy ustnej czy rysowanie sytuacji, w której wskazane jest żucie gumy Orbit bez cukru. Na pożegnanie każdemu dziecku zadaje się pracę domową polegającą na narysowaniu, z jakiej orbity przybył tytułowy Orbitek, oraz nadaniu jej tytułu. Drugą częścią programu „Orbitek – przyjaciel zdrowych zębów” jest wspomniany cykl bezpłatnych przeglądów stomatologicznych dla dzieci z klas I-III. W tym celu specjalnie do badań przystosowano mobilny autobus. Dentibus od 2006 roku odwiedził 7 miast: Gorzów Wielkopolski, Leszno, Kalisz, Zieloną Górę, Poznań, Piłę i Płock, a w 2007 roku dotarł do mniejszych miejscowości, gdzie, jak się okazało, zapotrzebowanie na tego typu akcje jest większe. Wizyta Dentibusa w szkole rozpoczynała się od specjalnie przygotowanej lekcji, na której główny bohater kampanii – Orbitek – wraz z pielęgniarką przedstawiał dzieciom zasady dbania o zdrowie jamy ustnej, tym samym przygotowując dzieci do wizyty w gabinecie stomatologicznym. Następnie dzieci udawały się do Dentibusa, tam lekarz stomatolog dokonywał przeglądu stanu ich uzębienia (ryc. 10). Wyniki badania zapisywano w specjalnym formularzu, który za pośrednictwem nauczycieli przekazywano rodzicom. Po przeprowadzonym badaniu najmłodsi dostawali atrakcyjne komiksy z Orbitkiem w roli głównej (www.orbitek.pl) (9).
Ryc. 10. Materiały do programu „Orbitek – przyjaciel zdrowych zębów” – Dentibus. Po sukcesie z 2006 roku firma Wrigley przygotowała w roku 2009 kolejną część przygód Orbitka w postaci komiksu pt. „Orbitek i niecne plany profesora Mikroba” (ryc. 11.) Komiks opowiada historię profesora Boffina, który dzięki gumie Orbit powstrzymał nikczemny plan ataku bakterii na zęby. Należy stwierdzić, że taka forma przekazania wiedzy pozwala dzieciom na łatwe przyswojenie informacji, które sprawdza się za pomocą kwizu (ryc. 12).
Ryc. 11. Materiały do programu „Orbitek i niecne plany Profesora Mikroba”.
Ryc. 12. Materiały do programu „Orbitek i niecne plany Profesora Mikroba” – quiz. W 2006 roku Polskie Towarzystwo Stomatologiczne włączyło się do międzynarodowego programu „Live, Learn, Laught” zainicjowanego przez Światową Federację Stomatologów (FDI) i firmę Unilever. Celem inicjatywy jest wspieranie edukacji prozdrowotnej i promocji zdrowia jamy ustnej na całym świecie. W ramach tej działalności zrzeszone w FDI narodowe towarzystwa stomatologiczne prowadzą lokalne pogramy promujące stomatologiczne zachowania prozdrowotne, mające na celu poprawę stanu zdrowia jamy ustnej wśród personelu medycznego oraz pacjentów z różnych grup wiekowych. W Polsce program był adresowany do słuchaczy szkół rodzenia. Z wydrukowanych broszur przyszli rodzice mogli się dowiedzieć, na jakie problemy stomatologiczne są narażone przyszłe matki, jak zadbać o uzębienie kobiet w ciąży i jak zapewnić warunki do optymalnego rozwoju uzębienia dziecka. Broszury poruszały również tematykę pielęgnacji uzębienia dziecka po narodzinach, wczesnej próchnicy wieku dziecięcego oraz wizyt stomatologicznych – kiedy zgłaszać się z dzieckiem do stomatologa. Poza tymi materiałami informacyjnymi przyszli rodzice otrzymali także przygotowane przez sponsorów zestawy środków do higieny jamy ustnej. Uruchomiona została także strona internetowa www.zebymojegodziecka.pl (10). Spośród nielicznych prac szczegółowo omawiających zakres realizacji programów edukacyjnych w Polsce trzeba wymienić publikacje Borysewicz-Lewickiej i wsp. (11), omawiające badania ankietowe, przeprowadzone wśród koordynatorów ds. wychowania zdrowotnego, odpowiedzialnych za edukację najmłodszych w Wielkopolsce. Na 18 zawartych w ankiecie pytań odpowiedziało łącznie 200 koordynatorów, którzy dostarczyli informacji na temat programów realizowanych w szkołach. Jak wynika z tych wypowiedzi, osobą odpowiedzialną za wychowanie zdrowotne w szkole w 2001 roku był nauczyciel przedmiotu bądź pielęgniarka, natomiast w 2002 roku ankietowani wymieniali na pierwszym miejscu pielęgniarki, a potem nauczyciela (przede wszystkim biolodzy, nauczyciele nauczania początkowego lub prowadzący zajęcia z wychowania fizycznego). Badania wykazały, że w latach 2001-2002 najczęściej wykorzystywanym programem w pracy edukatorskiej był „Twój Piękny Uśmiech” (26,6% i 34,2%). Na kolejnych miejscach znalazły się programy: „Start! Cel! Śnieżnobiały Uśmiech” oraz „Radosny Uśmiech, Radosna Przyszłość”. Programy te były realizowane głównie w klasach od I do III szkoły podstawowej oraz w pierwszych klasach szkół gimnazjalnych i ostatnich szkół podstawowych. Trudności w szerszej realizacji programów tłumaczone były małą dostępnością materiałów edukacyjnych (42,0%) oraz brakiem czasu (39,0%). Pocieszające może być to, iż większość ankietowanych potwierdziła, że szkolenia tematyczne są bardzo potrzebne (59,0% i 64,1%), wskazując przy tym jednak brak dodatkowych godzin. Nadal jednak wielu z nich podkreślało konieczność ich systematycznego realizowania oraz ciągłego motywowania uczniów do większej dbałości o własne zdrowie (11). Jak wynika z badań, efektywność programów edukacyjnych jest tym wyższa, im dłużej one trwają, wspierane zarówno przez rodzinę, szkołę, personel medycyny, jak również politykę zdrowego kraju. Dzięki nim wzrasta poziom wiedzy uczniów, przekładając się na zmianę podejścia do zdrowia jamy ustnej, a co ważniejsze dają one możliwość samodzielnego kształtowania nawyków dbałości o higienę jamy ustnej. Należy pamiętać, że właściwa edukacja zdrowotna dzieci zależy nie tylko od współpracy rodziców z dziećmi, ale także z opiekunami i lekarzami. Wszyscy oni powinni być objęci akcją oświatową, w wyniku której zrozumieją konieczność wykonywania zabiegów profilaktycznych oraz przyswoją sobie niezbędną wiedzę z zakresu właściwej higieny jamy ustnej i racjonalnego odżywiania.
PIŚMIENNICTWO |
.JPG "Endodoncja praktyczna od A do Z marzec 2012 (6).JPG")
.JPG "Endodoncja praktyczna od A do Z marzec 2012 (5).JPG")
.JPG "Endodoncja praktyczna od A do Z marzec 2012 (4).JPG")
.JPG "Endodoncja praktyczna od A do Z marzec 2012 (3).JPG")
.JPG "Endodoncja praktyczna od A do Z marzec 2012 (2).JPG")
.JPG "Endodoncja praktyczna od A do Z marzec 2012 (1).JPG")
.JPG "Krakdent 2012 (18).JPG")
.JPG "Krakdent 2012 (17).JPG")
.JPG "Krakdent 2012 (16).JPG")
